Cây bách bệnh hay còn gọi là cây bá bệnh, là một thảo dược có nguồn gốc từ Đông Nam Á. Theo truyền thống, các bộ phận của cây được sử dụng trong việc điều trị các chứng như chống sốt rét, hỗ trợ sinh lý, chống đái tháo đường, kháng khuẩn và hạ sốt, bên cạnh đó hiệu quả của cây bách bệnh cũng đã được chứng minh một cách khoa học.

Dược liệu Bách bệnh là gì?

Cây Bách bệnh, còn được gọi là cây Mật nhân, Bá bệnh, là một loại cây thuốc quý được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền. Cây thường mọc ở những khu vực có khí hậu nhiệt đới, đặc biệt tại các vùng rừng thưa và đất khô.

Bách bệnh là cây thân gỗ nhỏ hoặc cây bụi, có thể cao khoảng 2–10 mét. Thân cây mọc thẳng, khá mảnh, vỏ ngoài có màu vàng xám hoặc trắng xám, thường ít phân nhánh.

Lá Bách bệnh là lá kép, mọc thành từng cụm ở đầu cành. Mỗi lá kép có nhiều lá chét mọc đối xứng, thường khoảng 30–40 lá chét. Mặt trên của lá có màu xanh, trong khi mặt dưới thường có màu xanh trắng hoặc hơi bạc. Lá kép khá dài, có thể đạt gần 1 mét, các lá chét có hình thuôn dài.

Hoa Bách bệnh thường mọc thành từng cụm ở đầu cành, có màu đỏ nâu hoặc đỏ sẫm. Quả có hình bầu dục, khi chín chuyển sang màu vàng đỏ và chứa hạt.

Trong Đông y, rễ và vỏ rễ Bách bệnh thường được sử dụng làm dược liệu. Dược liệu có vị đắng, tính mát, thường được dùng trong các bài thuốc cổ truyền với mục đích hỗ trợ bồi bổ cơ thể, tăng cường sức khỏe và hỗ trợ chức năng sinh lý.

Hầu hết các bộ phận của cây Bách bệnh đều có thể được sử dụng làm dược liệu, ngoại trừ hoa. Các bộ phận thường được thu hái gồm rễ, thân, vỏ thân, lá và quả. Trong đó, rễ Bách bệnh (rễ Mật nhân) là bộ phận được sử dụng phổ biến nhất trong các bài thuốc và sản phẩm dược liệu.

Phân bố Cây Bách bệnh là loài cây mọc hoang, phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, đặc biệt phổ biến tại Malaysia và Indonesia. Ngoài ra, cây còn được tìm thấy tại một số quốc gia như Việt Nam, Lào, Thái Lan, Philippines, Ấn Độ và khu vực Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam, Bách bệnh thường mọc ở các vùng đồi núi thấp, rừng thưa và khu vực có độ cao dưới khoảng 1.000 m. Cây có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới và thường phát triển ở những nơi có đất tương đối khô thoáng.

Bách bệnh có thể được thu hái quanh năm, tùy theo từng bộ phận của cây. Sau khi thu hái, lá và quả thường được làm sạch rồi đem phơi hoặc sấy khô.

Đối với rễ, thân và vỏ thân, sau khi thu hái sẽ được rửa sạch, chặt thành từng đoạn hoặc lát mỏng, sau đó đem phơi nắng hoặc sấy ở nhiệt độ thích hợp cho đến khi khô hoàn toàn. Dược liệu khô cần được bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc để giữ được chất lượng trong quá trình sử dụng.

Thành phần hoá học có trong dược liệu.

Công dụng của dược liệu Bách bệnh

Trong Đông y, cây bách bệnh có tính mát, vị đắng, tác động trực tiếp vào gan và thận. Do đó, người ta thường sử dụng dược liệu này để thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu. Ngoài ra, cây còn có tác dụng chữa nhiều bệnh khác như đầy bụng, tiêu chảy, kiết lỵ, bệnh chàm ở trẻ em, bệnh yếu sinh lý ở nam giới và rối loạn kinh nguyệt ở phụ nữ

Còn trong Y học hiện đại, cây bách bệnh có tác dụng tăng cường sinh lý cho nam giới, kiểm soát tình trạng rối loạn cương dương, xuất tinh sớm, giảm ham muốn,… Đặc biệt là phòng chống và hỗ trợ điều trị ung thư tuyến tiền liệt. Ngoài ra, chiết xuất từ rễ cây được chứng minh là có tác dụng phòng chống và điều trị sốt rét

Một số bài thuốc trị bệnh từ dược liệu Bách bệnh

• Trong điều trị liệt nửa người

Chuẩn bị: Bách bệnh 4g, Thần sa 6g, Hồ tiêu 5g, Quế chi 5g, Sinh khương 3g, Đinh lăng 10g, Xấu hổ 8g, Đậu chiều 8g, Dây trâu cổ 8g, Dây đau xương 8g.

Thực hiện: Đem các vị thuốc trên sắc uống mỗi ngày 1 thang.

• Giúp chữa âm huyết hư suy

Chuẩn bị: Cây bách bệnh 6g, Đậu đen 12g, Hà thủ ô đỏ 10g, Dây ký sinh 2g, Tang chi 8g, Rễ cỏ xước 8g, Huyết rồng 8g, Cây gùi 8g, Muống biển 8g.

Thực hiện: Sắc thuốc với nước rồi chia làm 2 lần uống trong ngày, mỗi ngày uống 1 thang.

• Giúp chữa đầy bụng, chướng hơi, ăn không tiêu

Chuẩn bị: Bách bệnh 50g, Củ sả 50g, Củ gấu 50g, Tiêu lốt 50g. Các vị khác gồm Vỏ quýt, Cam thảo, Hoắc hương, Dây mơ, Nhân trần, Xuyên phác, Dây rơm mỗi vị 100g.

Thực hiện: Đem các vị thuốc trên tán thành bột mịn, mỗi ngày uống 12g.

• Chữa chàm và ghẻ lở ở trẻ em

Chuẩn bị: 1 nắm lá cây bách bệnh.

Thực hiện: Dùng lá bách bệnh để nấu nước tắm và có thể giã nát lá để đắp lên khu vực bị ảnh hưởng. Cần lưu ý thực hiện việc này dưới sự hướng dẫn của bác sĩ Y học cổ truyền để đảm bảo không bị kích ứng hay các tác dụng không mong muốn cho trẻ.